Έννοια του «καθεστώτος» κρατικής ενίσχυσης – C-58/25

To 2023, η Περιφέρεια της Φλάνδρας στο Βέλγιο εξέδωσε το διάταγμα WIES, το οποίο επιτρέπει στους δήμους όπου οι τιμές των ακινήτων είναι ιδιαίτερα υψηλές να ρυθμίζουν, για διάστημα εννέα μηνών, την αγορά ορισμένων οικοπέδων ή κατοικιών από αγοραστές των οποίων τα εισοδήματα είναι χαμηλότερα από συγκεκριμένα όρια και οι οποίοι μπορούν να αποδείξουν την ύπαρξη δεσμών με τον οικείο δήμο. Η ρύθμιση αυτή θα γίνεται με καταβολή ενός μέρους της τιμής του ακινήτου για λογαριασμό του αγοραστή από τον οικείο δήμο. Μετά από προσφυγές που ασκήθηκαν στο Συνταγματικό Δικαστήριο του Βελγίου, απεστάλησαν στο ΔΕΕ δύο προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία αφορούν: α) εάν το παραπάνω μέτρο αποτελεί κρατική ενίσχυση, η οποία θα έπρεπε να έχει κοινοποιηθεί στην Επιτροπή και β) σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, εάν θα μπορούσαν να διατηρηθούν τα αποτελέσματα του μέτρου για λόγους δικαιολογημένης εμπιστοσύνης των ωφελούμενων και ασφάλειας δικαίου.

Το ΔΕΕ, αντί να εξετάσει τις προϋποθέσεις ύπαρξης κρατικής ενίσχυσης, επικεντρώθηκε στο εάν το επίμαχο μέτρο θεσπίζει «καθεστώς» ενισχύσεων, βάσει του άρθρου 1 (δ) του Κανονισμού 1589/2015, το οποίο ορίζει ότι «καθεστώς ενισχύσεων» είναι «κάθε πράξη βάσει της οποίας, χωρίς να απαιτούνται περαιτέρω μέτρα εκτέλεσης, μπορούν να χορηγούνται ατομικές ενισχύσεις σε επιχειρήσεις οι οποίες ορίζονται στην εν λόγω πράξη κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο και κάθε πράξη βάσει της οποίας μπορεί να χορηγείται ενίσχυση μη συνδεόμενη με συγκεκριμένο σχέδιο σε μία ή περισσότερες επιχειρήσεις για αόριστο χρονικό διάστημα ή/και για απροσδιόριστο ποσό». Με δεδομένο ότι το επίμαχο μέτρο αφορά οικονομική συνδρομή από δήμο η οποία συνδέεται με συγκεκριμένα έργα, το πώς θα χαρακτηριστεί ένα τέτοιο μέτρο πρέπει να κριθεί μόνο βάσει του πρώτου σκέλους του ορισμού αυτού, δηλαδή του σκέλους που αφορά τις πράξεις βάσει των οποίων, χωρίς να απαιτούνται περαιτέρω μέτρα εκτέλεσης, μπορούν να χορηγούνται ατομικές ενισχύσεις σε επιχειρήσεις που ορίζονται κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο. Το πρώτο αυτό σκέλος του ορισμού προϋποθέτει τρία σωρευτικά κριτήρια: α) να μπορούν να χορηγούνται ενισχύσεις ατομικά σε επιχειρήσεις βάσει μίας πράξης, β) να μην απαιτείται κανένα περαιτέρω μέτρο εκτέλεσης για τη χορήγηση των ενισχύσεων αυτών και γ) οι επιχειρήσεις στις οποίες μπορούν να χορηγηθούν ατομικές ενισχύσεις να ορίζονται «κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο».

Ερμηνεύοντας το δεύτερο ως άνω κριτήριο, το ΔΕΕ σημείωσε ότι η απλή τεχνική εφαρμογή μιας πράξης που προβλέπει τη χορήγηση ενισχύσεων δεν συνιστά «περαιτέρω μέτρο εκτέλεσης», καθώς η έννοια αυτή προϋποθέτει την άσκηση διακριτικής ευχέρειας η οποία παρέχει στην αρμόδια αρχή τη δυνατότητα να επηρεάζει το ποσό της ενίσχυσης, τα χαρακτηριστικά της ή τους όρους υπό τους οποίους χορηγείται η ενίσχυση. Εν προκειμένω, το επίμαχο βελγικό διάταγμα καθορίζει ένα γενικό πλαίσιο, εντός του οποίου ορισμένοι δήμοι μπορούν να αποφασίσουν να θεσπίσουν μηχανισμούς οικονομικής στήριξης, χωρίς ωστόσο η ρύθμιση αυτή να θεσπίζει η ίδια άμεσα τέτοιους μηχανισμούς ούτε να καθορίζει το σύνολο των λεπτομερειών εφαρμογής τους. Μόνον οι δήμοι που αποφάσισαν να εκδώσουν δημοτική κανονιστική πράξη που προβλέπει τις λεπτομέρειες εφαρμογής του γενικού αυτού πλαισίου στο έδαφός τους μπορούν να παράσχουν οικονομική στήριξη. Το διάταγμα ουδόλως υποχρεώνει τους επιλέξιμους δήμους να εκδώσουν τέτοια κανονιστική πράξη, παρέχοντάς τους έτσι τη δυνατότητα να μην το εφαρμόσουν. Περαιτέρω, ο οικείος δήμος οφείλει να διευκρινίσει διάφορες ουσιώδεις πτυχές των κανόνων που διέπουν τη χορήγηση της σχετικής οικονομικής στήριξης στο έδαφός του, όπως το ποσοστό των οικοπέδων και των κατοικιών που εμπίπτουν στον μηχανισμό, το ποσοστό της τιμής που θα καλυφθεί, καθώς και πρόσθετες προϋποθέσεις όσον αφορά την επιλογή των επιλέξιμων αγοραστών και ακινήτων. Συνεπώς, μια τέτοια ρύθμιση πρέπει να θεωρηθεί ότι παρέχει στους ενδιαφερόμενους δήμους διακριτική ευχέρεια τόσο ως προς την ίδια την εφαρμογή μηχανισμού οικονομικής στήριξης στο έδαφός τους όσο και ως προς τα ουσιώδη στοιχεία του μηχανισμού αυτού, ιδίως τις προϋποθέσεις επιλεξιμότητας των συναλλαγών και το εύρος της οικονομικής στήριξης. Στη βάση αυτή, χωρίς να εξετάσει τα στοιχεία ύπαρξης κρατικής ενίσχυσης, το ΔΕΕ διαπίστωσε ότι η επίμαχη βελγική ρύθμιση δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι θεσπίζει «καθεστώς ενισχύσεων».

Όμοια ήταν και η διαπίστωση ως προς τυχόν «μεμονωμένη ενίσχυση», η οποία κατά το άρθρο 1 (ε) του Κανονισμού 1589/2015, είναι η  «ενίσχυση η οποία δεν χορηγείται με βάση καθεστώς ενισχύσεων ή η οποία χορηγείται με βάση καθεστώς ενισχύσεων αλλά πρέπει να κοινοποιηθεί». Εν προκειμένω, η επίμαχη ρύθμιση επιτρέπει την ενδεχόμενη χορήγηση οικονομικής στήριξης μόνο μετά τη λήψη περαιτέρω μέτρων εκτέλεσης, και άρα δεν μπορεί, εν πάση περιπτώσει, να θεωρηθεί ότι χορηγεί, η ίδια, μεμονωμένη ενίσχυση.